Afganistan. 6 książek, które pomogą Ci zrozumieć konflikt i jego znaczenie dla cywili

Toczący się od 20 lat konflikt w Afganistanie jest wielowątkowy i – jak każda wojna – najbardziej brutalnie dotyka niewinnych. Świat jest wstrąśnięty wydarzeniami, które obserwujemy niemal na żywo z Kabulu i innych afgańskich miejscowości. Widząc dramat mieszkańców, a w szczególności mieszkanek kraju opanowywanego przez talibów, trudno zrozumieć, jak Zachód mógł dopuścić do takich scen. Aby lepiej zrozumieć genezę konfliktu i spojrzeć na nią z różnych perspektyw warto przyjrzeć się książkom, które wydane zostały przez ostatnie kilkanaście i kilkadziesiąt lat, a które rzucają światło na to, co dzieje się ponad 4 tysiące kilometrów stąd.

Cynkowi chłopcy”

Swietłana Aleksijewicz

Białoruska reportażystka i pisarka Swietłana Aleksijewicz, która za swoją niezwykłą reporterską wrażliwość uhonorowana została literacką nagrodą Nobla, problematyką afgańską zajęła się u schyłku lat 80. XX wieku. W 1989 r. wydała antywojenną książkę pt. „Cynkowi chłopcy”, która skupia się na młodych radzieckich żołnierzach wysyłanych do „udzielenia narodowi afgańskiemu braterskiej pomocy”.

Przez dekadę w tym konflikcie zabitych zostało kilkaset tysięcy Afgańczyków i dziesiątki tysięcy Rosjan, którzy wzięli do ręki broń nie wiedząc nawet, o co tak naprawdę walczą. Książka Aleksijewicz opisuje pogrążony w nieustannej żałobie Afganistan, krytykując polityczne i wojskowe elity, które doprowadzają do rozlewu krwi. Jak w każdym dziele białoruskiej noblistki, także w „Cynkowych chłopcach” nie brakuje trafiających prosto w serce biografii zwykłych ludzi uwikłanych w wojenne spustoszenie.


„Księgarz z Kabulu”

Åsne Seierstad

Książka norwerskiej dziennikarki, wydana po raz pierwszy w 2002 r., to efekt trzymiesięcznego pobytu Åsne Seierstad w domu kabulskiego księgarza Sułtana Chana niedługo po ataku na World Trade Centre – jesienią 2001 r. Reporterka wyjaśnia czytelnikowi przeszłość Afganistanu, w tym interwencję rosyjską, której dotyczą również „Cynkowi chłopcy”, ale i późniejsze wydarzenia, w tym rządy talibów.

Opisane przez Norweżkę nakazy i zakazy wprowadzone przez ekstremistów uderzają szczególnie teraz, gdy widmo ich powrotu stało się dotkliwie realne. Mowa przede wszystkim o ograniczeniach nałożonych na kobiety, które czują się teraz najbardziej zagrożone w państwie opanowanym przez talibów. Zakaz noszenia fryzur takich jak na Zachodzie, zakaz samotnego wychodzenia kobiet z domów czy w końcu nakaz noszenia burek – to tylko niektóre z restrykcji, których nieprzestrzeganie może wiązać się z wieloletnim więzieniem lub nawet egzekucją.


„Chłopczyce z Kabulu. Za kulisami buntu obyczajowego w Afganistanie”

Jenny Nordberg

Z ksiązki Jenny Nordberg dowiadujemy się o przedziwnym dla czytelników z Zachodu, ale jednocześnie wstrząsającym i prawdziwym zjawisku z Afganistanu. Szwedzka dziennikarka opisuje w swoim reportażu tzw. „bacza pusz”, czyli tradycję ukrywania przed społeczeństwem prawdziwej płci córek.

„Chłopczyce”, jak określiła je Nordberg, to w rzeczywistości dziewczynki, które nie weszły jeszcze w etap dorastania i z powodzeniem mogą (a nawet muszą) udawać chłopców – dlatego przebierane są w chłopięce ubranka i ścinane są im włosy. Dlaczego? Z dwóch powodów: po pierwsze: urodzenie dziewczynki, a nie chłopca, uchodzi za wstyd, a po drugie: chłopcom wolno więcej, więc rodzice – chcąc zapewnić swoim córeczkom jak najdłuższe (w miarę) beztroskie dzieciństwo, ukrywają ich prawdziwą płeć.


„Z Afganistanu.pl – Alfabet polskiej misji”

Marcin Ogdowski

Historia Afganistanu naznaczona jest działaniami zbrojnymi, w których swój udział mieli także polscy żołnierze. Jak wiemy, misja Polskiego Kontyngentu Wojskowego w Afganistanie działał bez przerwy niemal 20 lat – został rozwiązany z końcem czerwca 2021 r.

Opowieść o konflikcie z perspektywy polskich żołnierzy, spisana przez Marcina Ogdowskiego, autora bloga Z Afganistanu.pl, później trafiła do druku. Dowiadujemy się z niej o pierwszych latach polskiej misji w Afganistanie, a więc o czasie najbardziej nerwowym, naznaczonym tragiczną śmiercią kilkudziesięciu polskich żołnierzy, głównie w wyniku wybuchów min-pułapek. To opowieść o bohaterstwie, strachu i oddaniu, która pozwala poczuć się jakbyśmy byli na miejscu, na szczęście z bezpiecznej odległości. Marcin Ogdowski jest również autorem dwóch powieści, których akcja oparta jest na jego doświadczeniach podczas wizyty w Afganistanie.


„Modlitwa o deszcz”

Wojciech Jagielski

Jeden z najsłynniejszych polskich reportażystów i laureat wielu dziennikarskich oraz literackich nagród w Afganistanie był aż jedenaście razy. Wojciech Jagielski może spokojnie uchodzić za specjalistę, jeśli chodzi o polityczne i społeczne zawiłości tematyki bliskowschodniej, co sprawia, że jego „Modlitwa o deszcz” to kompleksowa opowieść będąca nie tylko literackim zapisem afgańskiej codzienności, ale też skarbnicą wiedzy o tym kraju i żyjących w nim ludziach. Ta książka jest jedną z najlepszych pozycji, jakie można wybrać, by zrozumieć korzenie toczącego się konfliktu, choć sam reportaż powstał blisko 20 lat temu.


„Chłopiec z latawcem”

Khaled Hosseini

Jedyna w naszym zestawieniu powieść. „Chłopiec z latawcem” to pozycja warta uwagi między innymi ze względu na postać autora – Khaled Hosseini to pochodzący z Afganiastanu (mieszkający w USA) lekarz, którego do pisania pchnął między innymi wydany przez talibów zakaz puszczania latawców.

Jak twierdzi Hosseini, zakaz uderzył go osobiście, bo jako malec mieszkający w Afganistanie była to jego ulubiona zabawa. Powieść relacjonuje historię młodego Amira, bogatego chłopca z Kabulu, który w pewien sposób przeprowadza czytelnika przez kolejne ważne dla współczesnej historii Afganistanu wydarzenia: od radzieckiej interwencji zbrojnej po zdobycie władzy przez talibów.